{φιλοσ., οικον.}
1)
α.
( στον εν.) (αγγλ. liberalism)Ηθικό και πολιτικό φιλοσοφικό κίνημα που έχει τις ρίζες του στον Διαφωτισμό και το οποίο αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί την επικρατέστερη ιδεολογία των δημοκρατικών βιομηχανοποιημένων κρατών της Δύσης (της Ευρώπης, της Β. Αμερικής) και άλλων δημοκρατικών καπιταλιστικών κρατών και συχνότερα εκφράζεται από κόμματα του πολιτικού κέντρου (κεντροδεξιά και κεντροαριστερά)· στην κλασική μορφή του (κλασικός φιλελευθερισμός) ξεκίνησε ως κίνημα περιορισμού των αυθαιρεσιών της μοναρχίας και της αριστοκρατίας μέσα από τη θέσπιση απαραβίαστων νόμων (συνταγμάτων)· θεμελιωτής του κλασικού φιλελευθερισμού θεωρείται ο Άγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ [1632-1704], ο οποίος υποστηρίζει ότι ο υπήκοος δικαιούται να αποπέμπει τον κυβερνήτη του όταν εκείνος κάνει κατάχρηση της εξουσίας του, καταπατώντας τα «φυσικά δικαιώματα» των υπηκόων του, δηλαδή τα δικαιώματα που έχει νομοτελειακά από τη φύση ο κάθε άνθρωπος· αυτά τα δικαιώματα είναι το δικαίωμα της ζωής, το δικαίωμα της ελευθερίας επιλογής και δράσης που δεν παραβιάζει το δικαίωμα της ζωής άλλων και το δικαίωμα της απόκτησης, δημιουργίας, κατοχής και ανταλλαγής περιουσιακών στοιχείων που δεν παραβιάζει τα δύο πρώτα δικαιώματα των άλλων· η Ένδοξη Επανάσταση του 1688 στη Μεγάλη Βρετανία, το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών και η Γαλλική Επανάσταση αποτελούν ενσαρκώσεις των ιδεών του κλασικού φιλελευθερισμού πριν τον 19ο αιώνα· ο φιλελευθερισμός κατά τον 19ο αιώνα συνέχισε να αποτελεί στον δυτικό κόσμο (και στην Ελλάδα) την πολιτική ιδεολογία που οδηγεί σε συνταγματική διακυβέρνηση, περιορίζει την κρατική εξουσία για χάρη της ανθρώπινης ελεύθερης επιλογής και δράσης, απαγορεύει τα κρατικά βασανιστήρια, υπερασπίζεται την καθολική ψήφο και τη διάκριση των εξουσιών και εκπροσωπεί τα συμφέροντα της αστικής τάξης έναντι της παλαιάς φεουδαρχικής τάξης η οποία εκφράζεται από κόμματα που αποκαλούνται «συντηρητικά»· επίσης, κατά τον 19ο αιώνα ο φιλελευθερισμός αντιδιαστέλλεται πολιτικά με τον σοσιαλισμό, ο οποίος θεωρεί κοινωνικά ζημιογόνο τον ελεύθερο οικονομικό ανταγωνισμό του φιλελευθερισμού (βλ. παραπάνω το τρίτο φυσικό δικαίωμα του Λοκ)· στις αρχές του 20ού αιώνα και πριν από την παγκόσμια οικονομική ύφεση του 1929, καθώς πλέον η οικονομική δύναμη στις δυτικές κοινωνίες ανήκε στην αστική τάξη, οι πολιτικοί χώροι των φιλελεύθερων και συντηρητικών κομμάτων έγιναν λιγότερο διακριτοί· ο λόγος για το παραπάνω είναι ότι στον ιδεολογικό πυρήνα του συντηρητισμού βρίσκεται η αντίσταση στην κοινωνική αλλαγή και, συνεπώς η εκπροσώπηση της κοινωνικής τάξης που έχει ανά περιόδους στα χέρια την οικονομική και πολιτική δύναμη· έτσι, πολλοί πρώην συντηρητικοί προσχώρησαν στα φιλελεύθερα κόμματα, δημιουργώντας έναν «συντηρητικοφιλελεύθερο» χώρο και αφήνοντας τον ακραίο συντηρητισμό να εκφράζεται από φασιστικές πολιτικές δυνάμεις οι οποίες δημιούργησαν δικτατορίες στην Ευρώπη (του Χίτλερ στη Γερμανία, του Μεταξά στην Ελλάδα, του Φράνκο στην Ισπανία κτλ.) μετά την παγκόσμια οικονομική ύφεση 1929, η οποία θεωρήθηκε ως μια ήττα του φιλελευθερισμού· μετά το 1929 και κυρίως μετά τέλος του Β΄ Παγκοσμίου, οι πολιτικοί εκφραστές του φιλελευθερισμούς, επηρεασμένοι από την τραγική κατάληξη των ιδεών του κλασικού φιλελευθερισμού και από την αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, προχώρησαν σε μια νέα μορφή φιλελευθερισμού η οποία ενσωμάτωνε στοιχεία σοσιαλισμού, εξασφαλίζοντας ότι η ελεύθερη αγορά θα υπόκειται σε ορισμένο κρατικό έλεγχο με σκοπό να εξασφαλιστούν για τους πολίτες τα ανθρώπινα δικαιώματα μέσω ενός κράτους πρόνοιας· πρώτο παράδειγμα αυτού του νέου φιλελευθερισμού είναι το Νιου Ντιλ (βλ. λ.) στις Η.Π.Α.· στο μεταπολεμικό σκηνικό της Ευρώπης ο νέος φιλελευθερισμός εκφράζεται από κόμματα που αυτοαποκαλούνται «φιλελεύθερα» και αντιδιαστέλλονται με χριστιανοδημοκρατικά κόμματα, που εκφράζουν τον συντηρητικοφιλελεύθερο χώρο των αρχών του 20ού αιώνα και τα οποία βρίσκονται δεξιότερα πολιτικά, και με τα αμιγώς σοσιαλιστικά κόμματα, τα οποία βρίσκονται αριστερότερα πολιτικά· μέσα σε αυτό το σκηνικό, με βάση τις ιδέες του φιλελευθερισμού και τις ιδέες της αυστριακής σχολής οικονομικής σκέψης, εδραιώθηκε στις Η.Π.Α. το κίνημα του «ελευθερισμού» (αγγλ. libertarianism), το οποίο στα ελληνικά αποκαλείται πολύ συχνά «φιλελευθερισμός» χωρίς να διακρίνεται (βλ. σημ. 2 του παρόντος λήμματος)· με τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση (1979) τα όρια του νέου φιλελευθερισμού τέθηκαν σε αμφισβήτηση και οι ιδέες του ελευθερισμού για μηδενική κρατική παρέμβαση στην οικονομία εκφράστηκαν στις πολιτικές της Βρετανής πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ και του Προέδρου των Η.Π.Α. Ρόναλντ Ρίγκαν· οι πολιτικές αυτές, που οδηγούν στην υποβάθμιση του κοινωνικού κράτους στο όνομα της απολύτως ελεύθερης αγοράς, αποκαλούνται συνήθως μειωτικά ως «νεοφιλελευθερισμός» (βλ. λ.) (να μη συγχέεται με τον νέο φιλελευθερισμό του Νιου Ντιλ)· στα νεότερα χρόνια, κυρίως λόγω της ενσωμάτωσης ιδεών του ελευθερισμού σε εκφραστές του φιλελευθερισμού, ο φιλελευθερισμός διακρίνεται σε οικονομικό και κοινωνικό· έτσι, ένα ευρωπαϊκό κόμμα μπορεί να αποκαλείται «φιλελεύθερο» επειδή στηρίζει την ελεύθερη οικονομία με όσο το δυνατόν μικρότερη κρατική παρέμβαση, χωρίς απαραίτητα να προάγει μέτρα κοινωνικής δικαιοσύνης· ταυτόχρονα ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα (βλ. σοσιαλδημοκρατία) μπορεί να αποκαλείται «φιλελεύθερο»· στον κοινωνικό φιλελευθερισμό εντάσσονται, επίσης, κινήματα πλουραλισμού του 20ού και 21ου αι. που θεωρούν ξεπερασμένες τις διακρίσεις φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, φυλής κτλ. ή και στοχεύουν στην ενδυνάμωση και προστασία μειονοτήτων· η ιδεολογική σύνδεση αυτών των κινημάτων πλουραλισμού με την ιστορία του φιλελευθερισμού γίνεται κατανοητή αν σκεφτούμε πως ήδη ο κλασικός φιλελευθερισμός υποστηρίζει ότι η αυθαιρεσία της εξουσίας μέσα στην κοινωνία επιλύεται από τον συνεχή ανταγωνισμό διαφορετικών ομάδων συμφερόντων, οι οποίες συνειδητοποιούν την ατομικότητά τους και επιζητούν μέρος της εξουσίας (π.χ. με καθολική ψήφο)· έτσι, συχνά σήμερα ο «συντηρητισμός» αντιδιαστέλλεται με τον «φιλελευθερισμό» στη βάση της αποδοχής των αιτημάτων αυτών των πλουραλιστικών κινημάτων (π.χ. ένα κόμμα χαρακτηρίζεται ως «συντηρητικό» ή «φιλελεύθερο» ανάλογα με τη στάση που κρατά σε τέτοια κοινωνικά θέματα, ενώ λαμβάνεται ως δεδομένο ότι στηρίζει την ελεύθερη αγορά)· τέλος, στις Η.Π.Α. σήμερα ο όρος «φιλελεύθερος» (αγγλ. liberal) χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμος του «αριστερού» και συνδέεται με ιδεολογίες που υποστηρίζουν ένα περισσότερο κοινωνικό και πλουραλιστικό κράτος και εκφράζονται κυρίως πολιτικά από το κόμμα των Δημοκρατικών
β.
Καθεμία από τις ιδεολογίες ή τις αντιλήψεις που εκφράστηκαν και εξακολουθούν να εκφράζονται στο πλαίσιο του παραπάνω φιλοσοφικού κινήματος
2)
(καταχρ.) (αγγλ. libertarianism)Οικονομικό, φιλοσοφικό και πολιτικό κίνημα που εδραιώθηκε στις αρχές του 20ού αι. στις Η.Π.Α. επηρεασμένο κυρίως από τις αξίες του παραπάνω φιλοσοφικού κινήματος και τις ιδέες της αυστριακής σχολής οικονομικής σκέψης· διακηρύττει ότι κάθε άτομο πρέπει να είναι απόλυτα ελεύθερο να επιλέξει, να δράσει, να εκφραστεί και να σκεφτεί, καθώς και απόλυτα ίσο απέναντι στον νόμο· αμφισβητεί γενικά οποιαδήποτε μορφή εξουσίας (κρατική και μη), μιλιταρισμού και πολεμικών επιχειρήσεων, τείνοντας προς τον αναρχισμό· επηρέασε τους πολιτικούς χώρους της αριστερά και της δεξιάς· στον αριστερό κλάδο του τονίζονται η ατομική ελευθερία, η αυτονομία και η αυτοδιαχείριση, απορρίπτοντας τις αυταρχικές μορφές κρατικής και οικονομικής εξουσίας και υποστηρίζοντας την κοινωνική ισότητα, την ισότιμη πρόσβαση στους φυσικούς πόρους και τη συλλογική ή συνεργατική οργάνωση της οικονομίας· στον δεξιό κλάδο του τονίζονται η σημασία της ατομικής ελευθερίας και ευθύνης, η σημασία της ιδιωτικής περιουσίας και η σημασία της ελάχιστης ή μηδενικής κρατικής παρέμβασης στην ελεύθερη αγορά (π.χ. ακραίες μορφές του υποστηρίζουν ότι και το εμπόριο ναρκωτικών δε θα πρέπει να απαγορεύεται, καθώς το κάθε άτομο πρέπει να ελεύθερο να επιλέξει και να υποστεί τις συνέπειες των επιλογών του, χωρίς προστασία από το κράτος)· ορισμένες από τις αντιλήψεις του δεξιού κλάδου για την αυτορύθμιση και ανεξαρτησία της αγοράς και για την ατομική ευθύνη ευάλωτων στρωμάτων της κοινωνίας επηρέασαν την πολιτική ορισμένων δυτικών κυβερνήσεων μετά το 1979 (π.χ. της κυβέρνησης της Βρετανής πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ) και έγιναν γνωστές με τον κυρίως μειωτικό όρο «νεοφιλελευθερισμός» (βλ. λ.)
(ΣΥΝ ελευθερισμός, λιμπερταριανισμός)
